Szara strefa na rynku pożyczek pozabankowych w Polsce jest warta 5,3 mld zł, o ponad 200 mln zł więcej niż przed rokiem – wynika z raportu Warsaw Enterprise Institute „Szara strefa w Polsce. Rynek pożyczek pozabankowych. Edycja 2026”. Według szacunków autorów w ciągu ostatnich 12 miesięcy poza nadzorem państwa zawarto ponad 1,2 mln transakcji, co stanowi 19 proc. rynku. Eksperci WEI wskazują, że jednym z czynników sprzyjających rozwojowi szarej strefy mogą być ustawowe limity pozaodsetkowych kosztów kredytu.
Według danych sektora w sierpniu 2026 roku aż 83,5 proc. wniosków pożyczkowych składanych do instytucji pozabankowych spotkało się z odmową, podczas gdy rok wcześniej odsetek ten wynosił 79,5 proc. Z analizy WEI wynika również, że 58 proc. klientów nie uzyskało finansowania w żadnym legalnie działającym podmiocie. Autorzy raportu szacują, że w ciągu ostatniego roku legalny rynek nie zaspokoił popytu na finansowanie o wartości 11 mld zł.
– W warunkach niedostatecznej podaży oraz istotnych barier wejścia na legalny rynek, niezrealizowany popyt nie znika – podkreśla Wojciech Wyszomierski, analityk Warsaw Enterprise Institute. – Według naszej analizy około 45 proc. konsumentów zdecyduje się na zawarcie transakcji w szarej strefie.
WEI wskazuje na limity kosztów pożyczek
Zdaniem autorów raportu jedną z głównych przyczyn rozwoju szarej strefy mogą być restrykcyjne regulacje prawne, w szczególności limity pozaodsetkowych kosztów kredytu.
Jak argumentują eksperci WEI, instytucje pożyczkowe, w przeciwieństwie do banków finansujących kredyty konsumenckie z depozytów klientów, wykorzystują własny kapitał, co podwyższa koszty ich działalności. Pobierane prowizje mają rekompensować ponoszone ryzyko. W ocenie autorów ustawowe ograniczenia kosztów pożyczek mogą powodować, że udzielanie finansowania części klientów staje się dla legalnych firm nieopłacalne.
Obecnie dla pożyczek udzielanych na co najmniej 30 dni maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu (MPKK) wynoszą 10 proc. kwoty pożyczki oraz proporcjonalnie 10 proc. tej kwoty za każdy rok trwania umowy. Łącznie nie mogą przekroczyć 45 proc. kwoty pożyczki.
WEI przeanalizował wpływ ewentualnej zmiany tych limitów na skalę szarej strefy. Według modelu przyjętego w raporcie każdorazowe podniesienie MPKK o 2 pkt proc. oznaczałoby średnio o 95 tys. mniej transakcji w szarej strefie i ograniczenie liczby korzystających z niej konsumentów o 74 tys.
Autorzy szacują, że zmniejszenie liczby transakcji w szarej strefie o 40 proc. wymagałoby podniesienia limitu o 10 pkt proc. – po 5 pkt proc. dla każdego z parametrów, czyli do poziomu 15 proc. + 15 proc.
Część konsumentów jest gotowa korzystać z nielegalnych pożyczek
Z raportu wynika, że 73 proc. osób poszukujących finansowania na potrzeby zdrowotne deklaruje gotowość skorzystania z szarej strefy w przypadku odmowy udzielenia pożyczki przez legalną instytucję. Podobna skłonność dotyczy osób potrzebujących pieniędzy na spłatę bieżących zobowiązań i potrzeby bliskich.
– Szara strefa to nie tylko zagrożenie dla obywateli, ale także wymierna strata dla budżetu państwa. Każda taka transakcja oznacza brak podatków, brak nadzoru i wzrost ryzyka wystąpienia patologii gospodarczych i społecznych – mówi Piotr Palutkiewicz, prezes Warsaw Enterprise Institute.
Eksperci WEI zwracają również uwagę na poziom zadłużenia gospodarstw domowych. W Polsce wynosi ono 22,1 proc. PKB, podczas gdy średnia w strefie euro przekracza 52 proc. Zdaniem autorów raportu problemem polskiego rynku nie jest nadmierne zadłużenie gospodarstw domowych, lecz bariery regulacyjne ograniczające dostęp do legalnego finansowania konsumenckiego.
WEI proponuje zmiany w przepisach
Warsaw Enterprise Institute rekomenduje uwzględnienie wniosków z raportu podczas prac nad nowelizacją ustawy o kredycie konsumenckim. Organizacja postuluje zwiększenie elastyczności legalnie działających instytucji pożyczkowych w dostosowywaniu ofert do poszczególnych grup klientów.
Według WEI zmiany powinny ograniczyć odpływ konsumentów do szarej strefy, zwiększyć konkurencję na rynku oraz ułatwić przeciwdziałanie działalności nielegalnych pożyczkodawców.
– Tam, gdzie legalna oferta znika, natychmiast pojawia się nielegalna. Konsumenci, którzy nie otrzymają finansowania, szukają środków w szarej strefie – podsumowuje Piotr Palutkiewicz.
Raport „Szara strefa w Polsce. Rynek pożyczek pozabankowych. Edycja 2026” jest aktualizacją opracowania ze stycznia 2026 roku, w którym Warsaw Enterprise Institute przedstawił ilościowe szacunki dotyczące nielegalnego rynku pożyczek pozabankowych w Polsce.