Trwają prace sejmowe nad projektem ustawy o systemach sztucznej inteligencji. Związek Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce (ZPF) bierze aktywny udział w tym procesie legislacyjnym i podkreśla, że nadzór nad wykorzystaniem AI powinien być jasny, proporcjonalny i spójny z regulacjami, które już dziś obowiązują instytucje finansowe.
Za nami pierwsze czytanie projektu ustawy o systemach sztucznej inteligencji. Nowe przepisy mają zapewnić stosowanie w Polsce unijnego AI Act i powołać Komisję Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji (KRiBSI). Jako rozporządzenie UE AI Act obowiązuje bezpośrednio, natomiast krajowa ustawa ma określić organizację i sposób sprawowania nadzoru nad rynkiem wykorzystania systemów sztucznej inteligencji oraz nad modelami sztucznej inteligencji ogólnego przeznaczenia.
Rola ZPF w pracach nad krajowymi i unijnymi ramami AI
ZPF aktywnie uczestniczy w pracach nad polskim projektem ustawy o systemach sztucznej inteligencji od momentu skierowania go przez Ministerstwo Cyfryzacji do konsultacji publicznych w październiku 2024 r. W ramach tego procesu organizacja przekazała projektodawcy dwa stanowiska z uwagami, z których część została uwzględniona.
– To fundamentalny projekt z perspektywy dostosowania polskiego porządku prawnego do wymogów AI Act, m.in. w zakresie nadzoru nad systemami sztucznej inteligencji, kompetencji organów krajowych oraz zasad odpowiedzialności podmiotów wykorzystujących rozwiązania oparte na AI. Nowe regulacje muszą więc nie tylko odpowiadać na ryzyka związane z wykorzystaniem AI, ale także pozostawiać przestrzeń dla odpowiedzialnych innowacji – wyjaśnia Wiktor Wróbel, prawnik specjalizujący się w zagadnieniach prawa sztucznej inteligencji w ZPF.
ZPF od ponad 25 lat aktywnie współtworzy otoczenie regulacyjne dla sektora finansowego, angażując się zarówno w krajowe inicjatywy legislacyjne, jak i prace prowadzone na poziomie Unii Europejskiej.
– W obszarze sztucznej inteligencji uczestniczymy także w konsultacjach wytycznych Komisji Europejskiej dotyczących systemów AI wysokiego ryzyka, reprezentując perspektywę polskiego rynku finansowego. Będziemy również kontynuować działania związane z kształtowaniem ram regulacyjnych i praktyk stosowania AI w sektorze finansowym – zaznacza Wiktor Wróbel.
Dlaczego nowe regulacje będą istotne dla członków ZPF i całego rynku finansowego?
Nowe przepisy będą miały znaczenie nie tylko dla dostawców technologii, ale także dla podmiotów, które już stosują systemy AI w codziennej działalności. W przypadku firm członkowskich ZPF dotyczy to m.in. scoringu kredytowego, analizy ryzyka, monitorowania transakcji, przeciwdziałania nadużyciom, obsługi klienta, zarządzania wierzytelnościami czy dokumentowania decyzji.
W praktyce oznacza to konieczność pogodzenia obowiązków wynikających z AI Act z regulacjami, które już dziś kształtują rynek finansowy, w szczególności w zakresie zarządzania ryzykiem, jakości danych, transparentności procesów czy po prostu dystrybucji produktu finansowego. Dlatego ZPF podkreśla, że fundamentalne znaczenie będą mieć proporcjonalność, przewidywalność i praktyczne zastosowanie nowych rozwiązań.
– Sztuczna inteligencja już od dawna jest wykorzystywana w procesach analitycznych, operacyjnych i decyzyjnych naszych członków. Jako największa multisektorowa organizacja podmiotów rynku finansowego chcemy, aby procedowana ustawa była adekwatna do realnych praktyk rynkowych i nie tworzyła dodatkowej niepewności dla firm, które już dziś działają w silnie regulowanym otoczeniu. Naszym celem jest taki model nadzoru nad AI, który wzmacnia bezpieczeństwo klientów, ale jednocześnie pozwala etycznie wdrażać nowe technologie w sektorze finansowym – podkreśla Marcin Czugan, Prezes ZPF.
KRiBSI jako nowy organ nadzoru
Projekt przewiduje utworzenie KRiBSI jako centralnego organu nadzoru. Do komisji będzie można składać indywidualne skargi na działanie systemów AI, a jej zadaniem będzie także prowadzenie kontroli zgodności technologii z przepisami krajowymi i unijnymi. Komisja będzie mogła również prowadzić postępowania w sprawie naruszeń, nakładać kary finansowe, wydawać decyzje naprawcze oraz wycofywać z rynku systemy niezgodne z AI Act. Nowy organ ma odpowiadać m.in. za wspieranie bezpiecznego rozwoju innowacji, w tym przez tzw. piaskownice regulacyjne, czyli kontrolowane środowiska testowe dla rozwiązań AI.
Na czele Komisji stanie przewodniczący powoływany przez Sejm za zgodą Senatu. W skład KRiBSI wejdą także jego dwaj zastępcy oraz przedstawiciele wybranych instytucji publicznych, m.in. UOKiK, UKE, KNF i KRRiT. Przy Komisji działać będzie również Społeczna Rada ds. Sztucznej Inteligencji licząca od 9 do 15 członków.
ZPF: potrzebny jest jasny podział kompetencji
Jednym z postulatów ZPF zgłaszanych podczas prac nad projektem ustawy było doprecyzowanie współpracy i relacji pomiędzy KRiBSI a istniejącymi organami nadzoru nad rynkiem. To szczególnie ważne, ponieważ sektor finansowy jest już objęty rozbudowanym nadzorem oraz regulacjami dotyczącymi zarządzania ryzykiem, ochrony danych osobowych, bezpieczeństwa operacyjnego, oceny zdolności kredytowej, ochrony konsumentów i przeciwdziałania nadużyciom.
– W pracach nad projektem ustawy zwracaliśmy uwagę, że nadzór nad AI w finansach musi być skoordynowany z istniejącym systemem nadzoru sektorowego. Dla firm członkowskich oraz całego rynku finansowego istotne jest doprecyzowanie, który organ odpowiada za określone obszary, jak będzie wyglądała współpraca między KRiBSI a istniejącymi organami nadzoru i jak przedsiębiorcy mają realizować nowe obowiązki w praktyce. Cieszę się, że udało nam się w wielu aspektach określić ramy tej współpracy – podkreśla Marcin Czugan.
Najnowsze wytyczne Digital Omnibus on AI
Digital Omnibus to pakiet projektów rozporządzeń, który przewiduje zmianę przepisów dotyczących ochrony danych osobowych, cyberbezpieczeństwa i sztucznej inteligencji. Pakiet ten zakłada między innymi szereg przesunięć czasowych, w tym najważniejszych terminów obowiązywania przepisów dotyczących systemów sztucznej inteligencji wysokiego ryzyka, które mają być stosowane od 2 grudnia 2027 r., a dla systemów AI objętych unijnymi przepisami sektorowymi dotyczącymi bezpieczeństwa i nadzoru rynku – od 2 sierpnia 2028 r.
Jak podkreślają eksperci ZPF, odroczenie części terminów nie oznacza jednak, że rynek może odłożyć przygotowania.
– Przesunięcie części obowiązków nie zatrzymuje regulacji AI. To dodatkowy czas, który powinien zostać dobrze wykorzystany przez regulatorów i rynek na doprecyzowanie standardów, przygotowanie wytycznych i wypracowanie praktycznych zasad stosowania prawa – zaznacza Marcin Czugan.
W Polsce projekt ustawy jest aktualnie procedowany w Sejmie. Dalsze prace obejmą rozpatrzenie sprawozdania podkomisji przez komisję sejmową w ramach pierwszego czytania, drugie i trzecie czytanie. Następnie projekt trafi do Senatu, a po zakończeniu prac parlamentarnych – do podpisu Prezydenta.
AI Governance dla członków ZPF
Aby wesprzeć członków w przygotowaniu do nowych regulacji, ZPF powołał już w lipcu 2024 r. Zespół ds. Sztucznej Inteligencji (AI). Jego celem jest ocena wpływu AI Act na podmioty rynku finansowego i dystrybuowane produkty oraz stosowane narzędzia. Zespół ma charakter multisektorowy. Pełni także funkcję forum wymiany doświadczeń oraz konsultacji, zarówno przed wejściem w życie AI Act, jak i po jego wdrożeniu do prawa krajowego, w tym identyfikowania wątpliwości dotyczących implementacji systemów AI w firmach członkowskich.
ZPF w ramach Zespołu ds. Sztucznej Inteligencji (AI), pracuje wspólnie z firmami członkowskimi m.in. nad zasadami AI Governance. Ich celem będzie wsparcie członków w etycznym i zgodnym z prawem, praktycznym wykorzystywaniu systemów AI w prowadzonej na rynku finansowym działalności. Publikacja materiału planowana jest w II połowie 2026 r.
Wojciech Boczoń
