Prawie 40% gospodarstw domowych w Polsce korzysta z różnych produktów kredytowo – pożyczkowych, z czego prawie 90% deklaruje zadłużenie w bankach, 8% w firmach ratalnych, 6% u osób prywatnych, 5% w SKOK. Tylko około 4% gospodarstw domowych korzysta z usług firm pożyczkowych – wynika z najnowszego raportu firmy doradczej PwC pt. „Rynek firm pożyczkowych w Polsce”.
Całkowite zadłużenie z tytułu kredytów konsumenckich w bankach wynosi ok. 122,7 mld PLN, podczas gdy na firmy pożyczkowe przypada dodatkowe 3-4 mld PLN udzielonych pożyczek. Ta ostatnia wartość stanowi 0,7% całkowitych zobowiązań kredytowych gospodarstw domowych.
Polskie gospodarstwa domowe zawierają rocznie ok. 1 miliona umów z firmami pożyczkowymi, a przeciętna wartość pojedynczej pożyczki wynosi około 1 tys. PLN.
Gospodarstwa zadłużone w firmach pożyczkowych są mniej zamożne niż klienci innych instytucji – średni dochód netto wynosi ok. 2,5 tys. PLN, podczas gdy w przypadku klientów bankowych jest on o ok. 50% wyższy (ok. 3,9 tys. PLN miesięcznie).
Pozostałe charakterystyki społeczno – demograficzne gospodarstw zadłużonych w firmach pożyczkowych i innych instytucjach finansowych są bardzo podobne. Posiadający zobowiązania w firmach pożyczkowych jedynie znacznie gorzej oceniają swoją sytuację finansową niż badani zaciągający pożyczki w innych instytucjach. Przeciętne gospodarstwo domowe zadłużone w firmie pożyczkowej na spłatę swoich zobowiązań przeznacza około 24% miesięcznych dochodów netto, podczas gdy w przypadku gospodarstw zadłużonych w bankach jest to 19%. Wyższe obciążenie spłatami zobowiązań wśród klientów firm pożyczkowych wynika w dużej mierze z faktu, iż około 50% takich gospodarstw łączy je z zadłużeniem w innych instytucjach.
Największa trudność pojawia się w przypadku, gdy rodziny łączą kilka zobowiązań jednocześnie, zadłużając się równolegle w wielu miejscach, a tym samym narażając się na wpadnięcie w tzw. spiralę zadłużenia. Dlatego działalność na rynku pożyczkowym wymaga szczególnej ostrożności ze strony pożyczkodawców, starannej oceny zdolności kredytowej klientów i edukacji na temat możliwych konsekwencji nadmiernego zadłużania się.
Na co pożyczamy w firmach pożyczkowych?
Gospodarstwa domowe zadłużone w firmach pożyczkowych przeznaczają otrzymane środki głównie na remonty (53%) i bieżące wydatki (39%). Spłata innych zobowiązań znalazła się dopiero na trzecim miejscu (31% wskazań). Istotnymi czynnikami skłaniającymi do zwrócenia się po pożyczkę są także: stałe opłaty, zakup dóbr trwałego użytku oraz cele okolicznościowe – takie jak wesela czy pogrzeby (27%) oraz leczenie (17%), wypoczynek (8%), zakup nieruchomości (6%), zabezpieczenie przyszłości dziecka (5%).
Różne modele biznesowe działania firm wymagają zróżnicowanego podejścia regulacyjnego
Firmy pożyczkowe w Polsce nie działają według jednorodnego modelu biznesowego i mają różny profil ryzyka. Udzielają one pożyczek na bardzo różne okresy wahające się od jednego do kilkudziesięciu tygodni. Wysokość pożyczki w zależności od firmy może wynosić od 50 PLN do nawet 25 tys. PLN.
„Na naszym rynku możemy wyróżnić trzy podstawowe typy działalności: firmy pożyczkowe z obsługą domową, firmy pożyczkowe z obsługą w oddziale lub punkcie kredytowym oraz firmy pożyczkowe z obsługą online. Spotykane są także firmy będące hybrydami powyższych segmentów, które dają możliwość podpisania umowy pożyczki zarówno w oddziale firmy, jak i w domu pożyczkobiorcy. Są również przypadki firm online, które nawiązują kontakt z pośrednikami kredytowymi” – wyjaśnia Mateusz Walewski, starszy ekonomista PwC.
Model biznesowy w istotny sposób wpływa na wielkość i strukturę całkowitych kosztów pożyczki. Dla pożyczek o najkrótszym okresie spłaty dominującym rodzajem kosztu są opłaty stałe, a wraz z wydłużaniem okresu spłat rośnie rola oprocentowania i kosztów ubezpieczenia. Dla pożyczek z obsługą domową to ona stanowi około połowy kosztów całkowitych pożyczki.
„Nakładanie ograniczeń regulacyjnych na poszczególne elementy kosztów będzie miało różny wpływ na funkcjonujące na rynku segmenty i nie będzie neutralne z punktu widzenia modelu biznesowego. Innymi słowy poprzez nakładane limity można- jako efekt uboczny – wyeliminować z rynku określone modele biznesowe” – tłumaczy Piotr Bednarski, starszy doradca regulacyjny w PwC.
Parametry pożyczek istotne dla klienta to przede wszystkim wysokość całkowitych kosztów oraz plan spłat ratalnych. Informacje te powinny być prezentowane klientom w formie przejrzystej i zunifikowanej- tak, by oferty różnych pożyczkodawców były porównywalne. Chcąc ograniczać koszty pożyczek należy jednak wziąć pod uwagę różnice w strukturze kosztów w każdym modelu biznesowym. Rozwiązaniem, które wydaje się mieć neutralny wpływ na rynek – bez względu na model biznesowy – jest ustanowienie ograniczeń dla kosztów całościowych pożyczek w zależności od ich terminów wymagalności. Nie sposób bowiem nie zauważyć, że chcąc dochować zgodności z wymogiem oceny zdolności kredytowej klienta wynikającym z ustawy o kredycie konsumenckim, firmy musza ponieść koszty sprawdzenia zdolności kredytowej klienta obok innych kosztów, które są uwzględniane w marży lub opłatach. Ponadto operując w segmencie o podwyższonym ryzyku firmy muszą uwzględniać koszt ryzyka, który jest większy niż w przypadku kredytów bankowych.
Powiązanie ograniczenia całkowitych kosztów pożyczki z terminem wymagalności jest wskazane z racji naturalnej rynkowej zależności pomiędzy tymi dwoma charakterystykami pożyczek i ze względu na specyfikę różnych modeli biznesowych.
W świetle analizy PwC istotnymi kwestiami wymagającymi rozważenia są:
– staranne wdrożenie w działalności firm pożyczkowych wymogów dotyczących przejrzystości umów, w tym warunków udzielania pożyczki, zakresu informacji, sposobu ich prezentacji klientom, z akcentem na czytelność i zrozumiałość treści umowy i konsekwencje zaciągnięcia pożyczki.
– skuteczne i konsekwentne stosowanie istniejącego wymogu prezentacji reprezentatywnego przykładu w przekazie marketingowym.
– szersze udostępnienie firmom pożyczkowym przez instytucje gromadzące dane nt zadłużenia klientów (np. biura informacji kredytowej i gospodarczej) informacji o sytuacji potencjalnych klientów i jednocześnie nałożenie na firmy pożyczkowe obowiązku korzystania z takiej informacji w ocenie zdolności kredytowej.
– wprowadzenie wymogów niekaralności osób prowadzących działalność pożyczkową, rejestracji firm oraz minimalnego kapitału zakładowego.
Istotną rolę w przypadku firm pożyczkowych ma także do odegrania samoregulacja np. aby wzmacniać kulturę odpowiedzialnej sprzedaży zasadnym wydaje się rozważenie wprowadzenia np. kodeksu dobrych praktyk, który byłby ustalony w ramach szerokiego porozumienia zawartego pomiędzy firmami lub w ramach reprezentujących je izb gospodarczych.
Dodatkowo, aby w pełni zabezpieczyć interesy konsumentów, należy położyć szczególny nacisk na edukację finansową potencjalnych pożyczkobiorców umożliwiającą im podejmowanie bardziej świadomych i wyważonych decyzji konsumenckich.
PwC
Wojciech Boczoń